1- ANLATICI VE BAKIŞ AÇISI
Anlatıcı, yazarın kaleminden.
Yaşadıklarını tarafsız olarak okurun beğenisine sunar.
2- ZAMAN
Bolşevik idealinin zorla ve baskıyla benimsetilmeye çalışılan yıllar.
3- MEKÂN
Kızıltaş, Gurzuf, Yalta, Dermenköy, Akmescit.
Güneş, tam da Roman Koş' un üstünde duruyor, parlak ışınları Gurzuf'un sakin sularında titreşiyor, aşağıda kimsesiz evleri, çıplak tepeleri, derin dereleri, uçurumları, yeşil bağları, tütün tarlalarını, bahçeleri, çayırları, kuru dereler içinde parıldayan ince su sicimlerini ışıldatıyordu. (Sayfa:12)
Kırım'ın burası pek
güzeldi.(Sayfa:13)
Bekir Kızıltaş'a yaklaştığı zaman, alçaklarda kalan bazı evlerde artık lâmbalar yanıyordu. Karanlık bastıkça köy daha canlı, daha sesli oluyor, her yol, her su başında insanlar toplanıyordu.
(Sayfa:21)
4- OLAY ÖRGÜSÜ
Bekir'in ineği Maciği, Rum boğası ile çiftleşmek için götürmesi ile başlayan olay, Rusların çizmeleri altında ezilen Kırım Tatarlarının sürgün edilmesi ile nihayetlenir.
5- KARAKTERLER VE KARAKTERİZASYON
MACİK:
İnek
BEKİR:
Romanda ana karakter.
Düşünceleriyle ne İvan'ın, ne Kala Mala'nın, ne de Çığır Levi'nin kalplerine giremiyor, onların iç yüzünü göremiyordu. Bekir'in zayıf tarafıydı bu...
(Sayfa: 163)
Bekir ne zeki, ne akıllı adam!
(Sayfa: 181)
... merhamet dolu bir kalbi
(Sayfa: 231)
ESMA:
Bekir'in karısı. Yardımcı karakter.
- Ne diye orda çin gibi dolanırsın ve karı? ( Sayfa: 24)
İhtiyar, yorgun kemiklerini topladı.
(Sayfa: 209)
Zayıf, zavallı bir kadındı Esma
Ayşe'si evinden gittikten sonra yaşı, bir hafta içinde kırktan yetmişe çıkmıştı sanki.
(Sayfa: 210)
ENVER:
Kahramanlığın, yiğitliğin vücut bulmuş halı, Enver. Ana karakter.
Çalıların altından Battal'ın Enver çıktı. (Sayfa:16)
Bekir, Enver'in geniş, sağlam omuzlarına, erkek ellerine baktı; kıskanmış gibi içini çekti:
- Bize de oğlan lâzımdı, ama olmadı işte! dedi. (Sayfa:17)
Altın gibi bir insan. (Sayfa: 36)
Yaşı otuza yaklaşıyordu, genç çamlar gibi sağlam bir vücudu vardı. Yaşına rağmen, bir yanında Rus sözü edildi mi yüz sene evvel doğmuş eski bir Tatar olurdu âdeta.
Enver korkmayan, yüksekten bakan, genç mağrur, eski bir Tatardı. Yirmi yaşında babasız kalmıştı, iki yıl sonra annesini gömmüş, yirmi beşinde Seyd-Ali'nin büyütmesi öksüz Zemine ile evlenmiş, evine gelin getirmişti.
(Sayfa: 225)
... gerek evinde, gerek tarlasında, her işte gösterdiği intizam, uzak görüş, yüksek sağlam karakter,
(Sayfa: 225)
Zemine
Enver'in karısı. Yardımcı karakter.
Zemine, ince, güzel, kuzu gibi uslu, hamarat, becerikli ve dindar bir kadındı.
Niyazi
Yardımcı karakter.
Enver ve Zemine'nin çocukları.
Beş yaşındaki oğulları Niyazi, daha çok Zemine'ye benziyordu. Zayıf, nazlı bir çocuktu. Zavallının başına her sene bir hastalık gelirdi.
(Sayfa: 226)
Otomobil çarpması sonucu Niyazi beş yaşında ölür.
AYŞE:
Yazar komolizmayı Ayşe'nin dilinden okura anlatmaya çalışmış. Ana karakter.
Biricik kızıydı Ayşe; Babası için on beşinde değil, ancak beş yaşında bir kızcağızdı. (Sayfa:15)
- Öyle... galiba öyle. Pek bilmem ya. Ya on dört, ya da on beş. Yoksa on üç mü desem? Bilmem doğrusu, körpe fidan daha...( Sayfa:17)
Kız da daha fidan, ağzı süt kokar daha...( Sayfa:20)
Ayşe' de bir bayram hali vardı bu akşam. Yeşil, ipek entarisinin içinde genç vücudu; yeşil Kırım dağlarının en tenha, en sakin bir yerinde yapayalnız büyümüş, genç bir çam ağacı gibi sağlam, nazlı ve tazeydi. İneğin başına dayadığı yuvarlak, kırmızılığı olgun elmalardaki gibi parlak yanaklarından, uzun siyah kirpikleri arasında kor gibi yanan gözlerinden, ateşli dudaklarından yaşamak özlemi fışkırıyordu. Kırım'ın her mevsimi nasıl güzelse Ayşe de öyleydi: Hem gülerken güzel, hem de sağlarken. (Sayfa:23)
- Yavru o daha . Kimse istemez.
(Sayfa:24)
Evin biricik kızıydı o. Kumral, parlak saçlı Ayşe; akşamları annesi yanaklarına, ellerine ak gerdanına kolonya sürdüğü için bir gül gibi kokulu ve tazeydi. Belki sofada çiçeklerin, salkımların altında uzun zaman oturarak bir şehir kızı gibi gazete okuduğundan, iyiyi kötüyü ayırdediyor, kötülüklere üzülüyordu. Köyün toprağı; güneşi, havasıyla beslenmiş, büyümüş sağlam vücudunda ince bir ruh gelişmişti. Çabuk heyecanlanır, heyecanı geçtikten sonra oturur, dizlerini kollarıyla sararak sessizce ağlardı.
(Sayfa: 50)
REMZİ:
Ayşe'nin kocası. Yardımcı karakter.
" Çoban Seyid-1Ali'nin büyük oğlu. "
Remzi de meşe ağacı gibi sağlam, namuslu bir oğlan...
( Sayfa:18)
Remzi de babası gibi doğru ve dürüsttü.
(Sayfa: 110)
Baba ve oğul
Bolşevik idealinin vücut bulmuş hali. Yazar bu insanları tasvir ederken, Bolşevik rejimini savunan insanlara gönderme yapmış.
Kala Mala ve Ivan
Yalın ayaktılar; ayaklarının tırnakları ezilmiş serçe başları gibiydi; ayaklarını, kollarını, ter akan şakaklarını sanki yüz yıllık bir toz kaplamıştı. Saçları kuşların yuva yaptıkları çalılar gibi karmakarışık, uçları kir ve terden kurumuş, topak topak olmuştu.
Çok düşkün görünüyorlardı. Ama zavallı desen değildiler, mesut desen, o da değil. Bu dünyanın insanları değildiler sanki. Sanki dünya ve hayat onları kendinden, ayırıp atmıştı. Onlarda hayata darılmıyor, üzülmüyor, şikâyet bile etmiyorlardı. Yorgunluklarına, yosulluklarına rağmen toprağı seven kimseler olmadıklarından emindi, Bekir.
(Sayfa: 76)
Kala Mala
Yardımcı karakter.
Saçı sakalı yine birbirine karışmış, ayaklarını ve ellerini kir basmıştı. Oda boş rakı şişeleri, izmaritler çeşit çeşit pislikler, öğürtücü kokularla doluydu
(Sayfa: 215)
Zelzele de yıkılan duvar altında kalarak ölür.
Ivan
Ana karakter.
Ezilmiş serçe başı gibi çirkin, kirli tırnakları; küçük, derin, soğuk gözleri; yere tükürüşü...
(Sayfa: 230)
Ivan bu dünyaya bağrılmak, sövülmek hatta dövülmek için gelmişti. Dünyayı, hayatı değiştiremezdi ki! Dünya böyle yaratılmıştı, onun için. İlle birisi bağıracak, ötekiler bağıranın sesinden Sinop usanacaklardı. İlle birisi sövecek, ötekiler sövenin ayaklarına kapanıp af dileyeceklerdi, ağlayıp sızlayacaklardı. Hayat buydu Ivan için. Böyleydi, böyle olup gidecekti. Ivan hayatı başka türlü görmemişti, göremezdi, göremeyecekti.
- Piç hani rakı getirecektin?
(Sayfa: 219)
Şifasını bulmuş kalp hastası gibi sofanın basamaklarına oturuyor, denize ufuklara bakıyor, kendi kendine gülüyordu.
Evet değişiyordu Ivan.. Bekir bunu görüyor, hissediyordu.
(Sayfa: 229)
Anüta
Yardımcı karakter. Bir zamanlar İvan'ın birlikte olduğu bir kız.
Poltava' daki bir beyin evinden başka sokağa atılmış bir kızdı.
Bir hafta aç biilâç, ağlamaktan gözleri şiş şiş ve kırmızı, karlar içinde sürüklenmiş, bir gece vakti gelip İvan'ın Zemlanka'sına girmişti.
(Sayfa: 124)
Seyd-Ali
Namuslu ve sözü dinlenir bir adam olarak tasvir edilmiş. Ama Bekir gibi o da
Yaşı altmışa dayanmış, pek zengin olmasa da namuslu, evine, ailesine bağlı bir adamdı Seyd-Ali. Çok konuşmazdı, konuşunca da doğruyu söylerdi. Lâfı uzatmaz, çünkü doğru söz yemin istemezdi.
(Sayfa: 110)
Çıfıt Levi
Çıfıt Levi, şişman vücuduyla alçak ve dar dükkân kapısını tıkamış gibi eşikte it; avuçlarını oğuşturarak, bazen küçük, tombul parmaklarını birbirine geçirerek, dükkânın önünden gelip geçen solgun, yorgun insanlara bakıyor, sanki yüzlerinden ceplerindeki para miktarını anlamaya çalışıyordu.
(Sayfa: 150)
Hey, kastı kavurdu cingöz yahudi bizi.
( Sayfa: 162)
Sabri
Seyd-Ali'bin en küçük oğlu.
Yaşı on beşi aşmıyordu ama, vücudu bir meşe kütüğü gibi sağlam, göğsü ve omuzları bir kasap ya da demirci tezgâhı gibi geniş, kalın ve sertti Sabri'nin.
(Sayfa: 200)
6- DİL VE ÜSLUP
Mizahi bir anlatım dili. Yöresel halk şivesi.
- Bu eşek yolu biliyor ama dikkat et! Karşıdaki dirsekten aftanabil çıkarsa kalırsın eşeksiz. (Sayfa:16)
Öyle ya! Ben Rum köyünde boğada, ben ormanda; tilkiler de bizim aranda. Ne sandındı Bekir? Evde bir karı var, bir kız! Çoban Seyd-Ali' bin evlâtları bizim aranlarda Ayşe'nin izinde koklanıyorlar; ne sandındı Bekir? Köpeksiz eve tilki kolay girer...
( Sayfa:20)
- Ah anne, Kala Mala değil, Karl Marks!
- Aman aman, dilim dönmüyor işte, Kala Mala olsun! ( Sayfa:34)
- Bağırma horoz gibi! Bu saatte kadın kısmı yatağında yatar, rüya görür henüz... Erkeğin işi erkeğindir, siz ise... (Sayfa: 36)
-Nedir sabah sabah bu gürültü, canım?
Esma Ayşe kızı neden kaldırdın erkenden? Çingene tayfası mı olduk artık biz?
(Sayfa:36)
- Hayvana ezan mı okuyorsun ahırda? Ufuklar kızardı; öğlen gidecek değilsin ya tarlaya!
Tam bu sırada atı da arkadan dürtüşlüyordu.
- Arı soksun kursağını! Biri önden, biri arkadan deli edecekler insanı. (Sayfa:37)
Hayat bu, hayat, dayan Bekir! Dayanamayacaksın da ne bok yiyeceksin! Eşşek gibi dayanacaksın! Bereket kurtuldu hayvan! İneksiz hayat...
(Sayfa: 113)
7- ANA FİKİR VE YARDIMCI FİKİRLER
Bolşevik rejimi adı altında gerçekleştirilen sindirme politikalarının, Kırım Tatarlarının sürgün edilmesi ile sonlanması, ana tema.
Toprak, toprağa verilen değer ve önem yardımcı tema.
SORUMLU OLUNAN ROMAN VE HİKÂYELERDE DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR
1- HALK EDEBİYATI VE FOLKLORO AİT UNSURLAR.
Obana balam obana
Verme kızını çobana.
Kızını versen çobana.
Sokar başını tobana.
Oban: Başçoban
Toban: Saman
(Sayfa: 25)
Karabaş kuzum tuz ister,
Çoban ağam kız ister.
Karabaş kuzuya tuz yoktur,
Çoban ağlama kız yoktur.
(Sayfa: 26)
Kaya dibi saz olur,
Gül açarsa yaz olur.
Ben sana gül diyemem,
Gülün ömrü az olur.
(Sayfa:48)
Kaya kayaya bakar,
Kayadan seller akar
Sırma bıyık dururken
Sakallıya kim bakar?
(Sayfa: 49)
Çıktım dere başına
Kaza çıktı karşıma
Ah neler geldi, vah neler geldi
Bu gençlikte başıma.
(Sayfa: 296)
Aman hey!
Gördünüz mü sıçanı
Raftan dolaba kaçanı
Elinde mısır koçanı
Bostancı olmuş bu sıçan
Ay sıçan, vay sıçan
İki gözü kör sıçan
Balyemezin balına
Dalar çıkar bu sıçan.
( Sayfa: 348)
Benim atım Aktaban
Ben atımı satamam
Ben atımı satarsam
Bu Kırım'da duramam.
(Sayfa: 359)
Nazımla nesrin iç içe olduğu ürünler.
Kızıltaşlılar bu kayaya Gelinkaya derlerdi. Çok eskiden Kızıltaş'a yakın Dermenköy' de çok güzel bir kız varmış. Kızıltaş'lı bir çoban bu kıza aşık olmuş, kız da çobanı seviyormuş. Çoban beklemiş, kız çağını bulmuş, çoban kızı istemiş. Fakat kızın babası çobanın bu isteğini reddetmiş, kızını Kızıltaşlı namlı bir zengine vermiş. Gelin, Dermenköy' den gelirken Kızıltaş' ın yiğitleri tam bu tepenin üstünde faytonun önünü kesmiş, gelinden mendil istemişler, gelin atlılara mendil verirken aralarında sevdiği çobanı görmüş, yüreği tutuşmuş, birden kendini faytondan atmış. Ama uçurumun dibine düşmemiş, yarı yolda taş kaya kesilip uçuruma saplanıp kalmış. O günden sonra da Kızıltaşlılar bu kayaya Gelinkaya demişler. (Sayfa:41)
Bizimkiler, tarlada tütünler soluyor, birkaç yılan yak, belki yağmur yağar, dediler.
(Sayfa: 384)
2- TABİATA AİT UNSURLAR
Ayı dağının etekleri ve Karadeniz'in sessiz yalıları
Kırım'ın burası pek güzeldi. Solda, dağların üstünde yayla, tavlı bir beygir sırtı gibi temiz ve parlaktı. Aşağıda, köyün gerisinde, tütün aranlarına kadar inen koyu yeşil, cılız çamlıklar, kadife yamaçlarla örtülü dağların, derisi, yüzülmüş hayvan eti renginde çıplak yerleri, ışıklar altında yanıyordu. Daha aşağıda; uçurumları al, beyaz, sarı, kırmızı renklere bürünmüş Gelinkaya ile, ondan epeyce uzakta, kurşun rengi yaz-kış hiç değişmeyen Topkaya; birbirlerine bakarak sessiz-sakin, dertlerini söyleşiyorlardı.
(Sayfa: 13)
Güneş, kıpkırmızı, kandan bir sini gibi yaylaların ardına iniyor, esmer göğün altında denizin mavisi morlaşıyordu. Gün boyu Topkaya'yı sarmış beyaz bulut kuşağı yavaş yavaş inceliyor; bir örtü gibi alçaklara, derelere, gittikçe kararan bağların duvarları altına çöküp yerleşiyordu. Akşamı selâmlayarak uzaklarda su birikintilerinde, kamışlıklarda, eski yıkık kuyuların yanında viyaklaşıyordu kurbağalar.
Ufukların rengi sönüyor; ince, yeşili mor renkte bez perdeler gerisinde yanan lâmbalar gibi, orada burada yıldızlar parlıyordu. Gün boyu güneşin sıcağından gökleri bırakmış bulutlar, şimdi parça parça birbirlerine tutunarak göğe yükseliyor, sonra birbirlerinden koparak beyaz, kıvırcık kuzu derileri gibi göğü ve akşamı süslüyorlardı. Derelerde sular, tepelerde serin yeller, yollarda sessiz bekçiler gibi uzun sergiler canlanıp sallanıyor; yer ve gök hayattan, insanlardan kurtulmuş nefes alıyordu.
(Sayfa: 20)
Yuvarlak, dolunay sofanın tam karşısındaydı. Denizden serin bir yel esiyor, Gurzuf'un iskelesinden ayrılan balıkçı kayıklarının fenerleri, gökten düşen yıldızlar gibi yavaş yavaş iskeleden uzaklaşarak Ceneviz kalesinin gerisinde kayboluyordu.
(Sayfa: 112)
Bekir yola bakıyordu. Roman Koş'un yavuz uçurumları oradaydı, solda bağların kadife eteklerinde deniz!
(Sayfa: 146)
3- ÇEVRECİLİK VE ÇEVRE FELAKETİNE AİT FİKİRLER.
Sofalara açılan oda kapıları, ardına kadar açık bırakılıyordu; çünkü hırsızlık duyulmamış bir şeydi; evlerin kapısını kilitlemek, bahçeleri yüksek duvarlarla çevirmek, bura köylerinde çok ayıp sayılıyordu. Yol üstündeki evlerin açık kapılarından odalarda eşyalar görülüyor, kimseden sır saklanmıyordu. Birinin halı, ötekince belliydi; biri ötekinden şikayetçi değildi. Bereketli yıllarda varlığa seviniyor, Allah'ın verdiğine şükrediyor kıtlık olursa dayanıyor, " Aza kanaat etmeyen çoğu bulamaz! " deyip ayaklarını yorganlarına göre uzatarak yaşıyorlardı.
4- II. DÜNYA SAVAŞINA YÖNELİK TENKİTLER
Damarlarında ateş gibi sıcak, kırmızı Türk kanı akmıyor muydu? Nice nice saltanatlar gelip geçmişti. Nice zalimler bu memleketi, bu toprağı kemirmişler, kanlara bulamışlardı, fakat dinden, haktan, namustan doğan bu Türk milletinin ruhunu hiç kimse; vahşi kara, hiçbir kuvvet kıramamıştı; Rus komolizması da kıramazdı.
(Sayfa: 210)
5- SOVYET SİSTEMİNE YÖNELİK TENKİTLER.
- Komünizma gibi desene, baba!
- Komolozma mı?
- Komolizma değil, baba, komülizm!
- Eeeh, komolizma işte! Ama komolizmayı Ruslar uydurdular, bizim millete uymaz.
- Hayır, baba, komünizmayı Ruslar değil, Almanlar çıkardılar. Komünizmin babası, Karl Marks'tır.
(Sayfa:33)
Komolizma da insana türlü türlü şeyler duyuruyordu. Sağdan soldan kulaklarına:
" Rusya'da köylülerin elinden topraklar alınıyormuş! " diyen haberler geliyor, ama bunun yalan olduğuna hiç şüphe etmiyordu.
Çünkü alınan, verilen topraklar kimbilir nasıldırlar? O ise senelerden beri ata mirası toprağında oturuyordu; ata toprağı ise öyle kolay kolay ne alınır, ne verilirdi.
(Sayfa:69)
Nogaylıkta köylülerin topraklarını alıyorlarmış Ruslar.
(Sayfa:70)
Eskiden de gelirdi bu gibi insanlar; Rusya'da kıtlık, açlık olduğu zamanlarda. Gelip bir iki ay çalışır, biraz para kazanır, sonra yine geldikleri gibi sessizce memleketlerine dönerlerdi. Ama şu on senedir köylerde böyle insanlar hiç görünmüyordu. Demek şimdi Rusya'da yine bir bokluk vardı;
(Sayfa:77)
Çünkü toprakların alınıp kolhozlar kurulduğu haberini iki gün önce gazetede okumuştu.
(Sayfa: 130)
6- AHLÂKÎ VE SOSYAL TENKİTLER
" Gâvur memleketinden gelen ağaç, kök tutmaz müslüman toprağında... Bekir bizim yardımımızı münasip görmedi. "
(Sayfa: 96)
Ya köyde biri çıkar da köye Rusları aldın diye ondan yüz çevirirse? Bunu düşündükçe tüyleri ürperiyor; içi titriyordu. Ama kime ziyanı dokunmuştu, iki hafta için yanına iki sakallı almışsa! Sanki bütün köyü gâvurlara mı satmıştı; kalkmışlar, söz ediyorlardı? İki hafta için yahu, iki hafta!
(Sayfa:96)
- Evde erkek varken uzun saçlı kumandanlık ederse, her aksiliği bekle, Bekir diye doğruldu,...
(Sayfa: 101)
İnsan ineksiz kalacağına komolizma gelsin, daha iyi! Evde kadın kumandanlık ederse böyle olur işte: Malın, mülkün erir, gider.
Hay anasını! Macik de ne inekti ya!
(Sayfa: 107)
Şüphe yoktu hiç: Kala Mala, oğlu İvan'la bu toprağa ayak bastı basalı başlarına her gün yeni bir belâ geliyordu.
(Sayfa: 118)
7- MANKURTLAŞMA VE YABANCILAŞMA OLGULARI- Yok!
Rusya'ya gün geçtikçe artan bir anarşi hakimdi. Şubat İhtilali’nden¹
sonra Çar II. Nikolay ve ailesinin katledilmesi sonucu kurulan, " Geçici hükümet ” hem otorite boşluğunu doldurmak ve hem de Rus ordusunun I. Dünya Savaşı’na devam etmesini sağlamak gibi altından kalkması zor, görevler üstlenmişti.²
Bu otorite boşluğundan yarar sağlamak isteyen Bolşevikler eşzamanlı bir çok yerde halkın hâkimiyetini değil, proleter diktatörlüğü komünizmle yerleştirerek ulusallığın olmadığı kültürel bir devrim gerçekleştirmeye çalışıyorlardı. Milli özgürlüklerini, öz devletleri ile birlikte yaşamak isteyen Kırım Tatarların bu isteği Bolşeviklerin idealleriyle taban tabana zıttı. Ne var ki, Akmescit’te bulunan Kırım Tatar kuvvetleri olası bir Bolşevik ayaklanmasına yahut işgaline karşı koyabilecek güçten yoksundu.Bu sebeple Herson’da bulunan Kırım Tatar Atlı Alayı’nın Kırım’a getirilmesinin çareleri aranmaya başlandı.³
Kırım Tatar Atlı Alayı, Herson’dan Akmescit’e vardığı esnada Petersburg’ta Ekim Devrimi vuku bulmuş ve 7 Kasım’da Lenin ve
Trotskiy tarafından düzenlenen silahlı ayaklanma sonucunda Bolşevikler
iktidarı ele geçirmişlerdi. Ekim Devrimi, Rusya’nın I. Dünya Savaşı’ndan çekilip Brest-Litovsk Antlaşmasını imzalamasına neden oldu. Devrim, şehirlerde iç savaşların çıkmasına ve yarattığı kargaşa ile
açlığa ve sefalete sebep olurken; Kırım Tatarları gibi Rusya’da azınlık görülen halkların da bağımsızlıklarını ilan etmelerinin yolunu açmıştı.⁴
Kırım Tatarları bu devrimin yarattığı otorite boşluğunu fırsat bilerek Aralık 1917’de millî bir kurultay toplamışlar ve 26 Aralık’ta da Kırım Ahalî Cumhuriyeti esasını kabul ve ilan etmişlerdi. Kurultay’ın toplanmasında Bolşeviklerin 12 Ekim 1912’de Sovyetler Kongresi’nde “her milletin kendi mukadderatına sahip olma” esasını kabul etmeleri ve Kırım Ahalî Cumhuriyeti esasının kabul edilmesinde de Halk Komiserleri Hükümeti’nin neşrettiği kararnamede Rusya’da yaşayan tüm halkların müsavat ve istiklâllerini kabul etmesi etkiliydi. Ekim Devrimi, Rusya İmparatorluğu’nda yaşayan tüm halklara istiklâllerini tanımayı resmî vaat etmişti.⁵
Hususî olarak Akyar’daki Bolşevikler,
hem askerî güçleri hem de terör faaliyetleri ile Kırım Tatar Millî Hükümeti için asıl tehlikeyi teşkil ediyorlardı.⁶
Bu girişimlerin yanı sıra Kırım Tatar Millî Hükûmeti Bolşevikleri zayıflatma adına tedbir faaliyetlerine girişti. Kezlev’de Bolşeviklere ait iki vagon dolusu silaha el konuldu. Bu hadise Bolşevikler ile olası bir muharebe ihtimalini daha da arttırdı. Nitekim 18-19 Ocak 1918’de Kefe ve Yalta’da Kırım Tatar ve Bolşevik güçleri arasındaki ilk çatışmalar başladı. Bolşevikler iki torpido bot ile Yalta’ya gelerek şehrin teslimini istemişler ancak bu talebin reddi üzerine yaşanan muharebe sonunda sayı üstünlüğüne sahip olan Bolşevikler, Yalta’yı ele geçirmişlerdir. Ocak gecesi Kırım Tatar askerî güçleri de Ukrayna’daki Bolşeviklere yardım için Sevastopol’den yola çıkan trenleri durdurarak askerlerin silahlarına el koydu. Aynı gün Sevastopol’de Bolşevikler ile Kırım Tatar askerî güçleri arasında muharebe başladı. Muharebede takviye sağlayamayan Kırım Tatar güçleri geri çekilmek zorunda kaldı. Ocak’ta Kırım Tatar askerî birlikleri Bahçesaray’a kadar geriledi. Ocak’ta Bahçesaray ve hemen ertesi gün de Kırım Tatar Millî Hükümeti’nin merkezi olan Akmescit, Bolşeviklerin eline düştü.⁷
27 Ocak 1918’de Akmescit’in işgal edilmesi ile birlikte Kırım’da Bolşeviklerin katliam ve terörü başlamıştı. Yarım adadaki bu ilk Bolşevik işgali sadece Kırım Tatarları için değil, Bolşevikler den yana olmayan
herkes için tehlike arz etmekteydi. Daha Akmescit’in Bolşeviklerin eline geçtiği gün Kaymakam Osman Benarslanov yaralı olduğu halde evinden çıkartılarak öldürülmüştür. Tevkif edilen pek çok Kırım Tatar subayını da aynı gün öldürmüşlerdi. Bolşevik çetelerinin muharebelerin
gerçekleştiği Alma boyundan Akmescit’e inmeleri ile tam katliam yaşanmıştır. Çünkü Bolşevikler halka dehşet salmak ve sindirmek için şehrin her tarafını rastgele top, tüfek ve mitralyöz atışına tutmuşlardır. Bu ilk yoğun ateşi yağma takip etmişti. Evlerindeki yahut sokaklardaki insanlar çeteler tarafından kurşuna dizilerek öldürülmüşlerdir. Bolşevikler bu şiddet eylemlerini şehirdeki halka dehşet vermek ve onların olası mukavemetleri önlemek için yapmışlardır.⁸
Aralarında Kırım Tatar Millî Hükûmeti’nin reisi olan Numan Çelebi Cihan ile Maliye ve Vakıf Müdürü olan Seyit Celil Hattat’ın da bulunduğu pek çok Millî Hükümet mensubu tutuklandı. Çelebi Cihan, Sevastopol’e götürüldü ve 23 Şubat 1918 tarihinde kurşuna dizilerek öldürüldü. Naaşı ise denize atıldı.⁹
Bu işgalsırasında Yalta’da bulunan Cafer Seydahmet, Bolşeviklerden gizlenerek hayatını kurtarabildi. Üç ay süren bu ilk Bolşevik işgali sırasında Kurultay kapanmış olsa dahi meclis üyeleri ve milliyetçiler yer altında faaliyetlerine devam ettiler.¹⁰
Akmescit’te Kurultay meclisinin Bolşevikler tarafından zaptedildiği sırada mecliste bulunan İsmail Bey Gaspıralı’nın kızı Şefika Gaspıralı, tanık olduklarını şu şekilde aktarmaktadır:
Bolşevikler şehre tamamen hâkim idiler. Tek tük tevkifler de başlamıştı. Bizler kara haberi sabah aldık. Arkadaşlarla daima temasta idik. Toplanarak konuşmaya karar verdik. Parlamento binası olarak kullanılan Zadegân Cemiyeti binasında buluştuk. Çok hazin bir toplantı idi bu! Ölü huzurunda imişiz gibi sessiz, bitkin bakışıyoruz. Bir iki mebus konuşmak için kürsüye hıçkırarak sözlerini tamamlayamadan inmiştiler. Bu halet-i ruhiye içinde bazı konuşmalar oldu. Ali Badanalı gözyaşları içinde 'Arslanların yerini köpekler aldı’ diye ağlıyordu. Derken binanın bahçe kapısı açılarak avluya sel gibi Akyar bahriyelileri girdi. Kurşunlar camları delerek binanın içinde uçuştu. Salonun içi harp sahnesine dönmüştü. Arkadaşlardan bazıları yere uzandı, bir kısmı da yeşil örtülü riyaset masası arkasına gizlendiler. Ben ve
arkadaşım da koca, kalın sütunları siper edinerek ayakta bekledik.
Bahriyeliler salona doluşarak binanın üst katına çıktılar. Orasını didik didik ederek silah aradılar. Bizleri ise sıraya dizerek,
üstlerimizi aradılar. Parlamentoda silah depomuz mevcut olduğu haberi üzerine bu arama yapılmış. Bulamayınca çekilip gittiler.
Böylece bir provokasyona kurban gitmedik.¹¹
Bahçesaray ve Akmescit’in Bolşeviklerin eline geçmesinden sonra eski Çarlık rejiminden kalma polis ve hafiyeler Bolşeviklere katılmıştı.
Bunlar dahi kendi aralarında çeşitli devrim komiteleri tertip etmişlerdi. İşgalle birlikte yağma ve saldırılar devam ettiği için şehir ahalisi sokağa çıkamadığı gibi sokaklarda sadece silahlı Bolşevik çeteleri dolaşmakta
ve dükkânlar kapalı durmaktaydı.¹²
Şehirde yakalanıp öldürülenlerin pek çoğu Kırım Tatar ve Bolşevik karşıtı Rus subaylar, zenginler, önde gelen aydınlar ve tanınan eşraftı.¹³
Sevastopol’de Bolşevik karşıtları ayaklarından demirlere bağlanıp denize atılmaktayken Yalta’daki Kırım Tatarları ise dağlara sığınmışlardı. Fakat sert geçen kışın da etkisiyle tedariksiz olanlar donarak can verdiler. Yalta dağlarında donarak ölenlerin çoğu kadınlar ve çocuklardı. Erzurum’dan kaçıp Kırım’a gelen Ermeni çeteleri de Bolşeviklere katılarak bu zulme ortak oldular.¹⁴
İstanbul’da kurulan ilk Kırım Tatar cemiyetlerinden itibaren Kırım Tatar
millî hareketi içerisinde bulunan şair ve öğretmen Şevki Bektöre¹⁵, Nisan 1918’de gittiği Kırım’daki vaziyeti ve geri dönüşünü şu şekilde anlatıyordu:
İstanbul’da Üsera Karargâhı’nda mevcut harp esirlerinden bir kısmının Türkiye ile Rusya arasındaki anlaşma gereğince
mübadelesi gerekiyordu. Bir buçuk ay önceki mübadele heyetine ben de iştirak ettirilmiştim. Bu sebeple Gülcemel vapuru ile İstanbul’dan Sevastopol’e doğru yola çıkmıştık. Savaş hâlinde bulunmamız ve Karadeniz’in tehlikeli sular olması dolayısı ile bize bir harp gemisi refakat ediyordu.
Birkaç gün devam eden yolculuktan sonra, denizle zaman zaman mücadele ede ede Sevastopol önüne kadar gelebildik. Gelebildik ama bu sefer de bizi limandan içeri sokmadılar. Çaresiz daha önce bizi karşılayan Pronzitelnıy ismindeki Rus harp gemisi refakatinde Kefe limanına dönüp esirleri orada teslim etmek zorunda kaldık. Bu arada Rusya’daki ihtilâlin bütün vahşet ve dehşetiyle devam ettiğini gördük. Kırım’da İhtilâl ve İnkılâp Komitesi, bahriye neferlerinden teşekkül etmiş, bahriye zabitlerinin büyük bir kısmı da ya kurşunu dizilmiş veya diri diri gemi kazanlarına atılmış. Bunu bahriye neferleri iftiharla söylüyorlardı. Bazı zabitler de matroslarla “neferlerle” iyi geçindiklerinden ölümden kurtulmuşlar, sadece üniformalarındaki apoletler sökülerek nefer rütbesine indirilmişlerdi. Bizi karşılayan Pronzitelnıy harp gemisi kumandanı da bütün rütbelerinden mahrum edilmiş olarak bir “matros”un emir ve kontrolü altında vazifesine devam ediyordu.
Durum korkunçtu. Kırım tam manası ile anarşi içerisinde bulunuyordu. Bir tarafta kızıl bayraklı Bolşevikler, diğer tarafta kara bayraklı Anarşistler memleketi kana buluyorlardı. Kırım’ın Millî İstiklâl Lideri Müftü Çelebicihan, ihtilâlci matroslar tarafından vahşiyane bir şekilde öldürülmüştü. O sırada Harbiye Nazırı bulunan Cafer Seyitahmet (Kırımer) de bu canavarların elinden kurtulmak maksadiyle Kafkasya’ya geçmişti. Kırım halkının durumu ise çok ağırdı. Üç gün sonra bizimki de tehlike arz etmeye başladı. Anarşistler tarafından bize suikast
hazırlandığını haber aldık. Bunun üzerine yine Gülcemal vapuru ile Kefe limanından hareket edip İstanbul’a döndük.¹⁶
Kırım’da üç ay süren bu ilk Bolşevik işgali sırasında pek çok kurşuna dizme, yağma ve gasp yaşanmıştır. Şehirlerden ayrılan, dağlarda ya da köylerde gizlenen Kırım Tatar
milliyetçileri de bu Bolşevik işgaline karşı direnmiş ve halkı isyana teşvik etmeye çalışmışlardır.¹⁷
Bu çabalara karşın Bolşeviklerin terörü durmak bilmemiştir. Bolşevikler kurşuna dizdikleri yahut başka usullerle
“idama ettikleri” insanları
büyük bir çukura dolduruyorlardı
Bolşeviklere Kırım Tatarlarından hiç kimse katılmamıştı. Fakat işgalden sonra sosyalist Kırım Tatarları, İsmail Kırımcanov’un etrafında toplanmışlar ve Tatar Sosyalist Fırkası’nı teşkil etmişlerdi.
Bolşevikler önce Tatar Sosyalist Fırkası’na
karşı itimat göstermişlerse de daha sonra fırkanın Bolşevik emellerine uygun hareket etmediğini görünce fırka aleyhinde takibata başlamışlardır. Fırkanın azalarından bir kısmı Bolşevikler tarafından tevkif edilmiştir.¹⁸
Kırım’daki ilk Bolşevik işgali 1918 senesinin Nisan ayının sonlarına kadar sürdü. 3 Mart 1918 tarihinde Almanya ve Rusya arasında
imzalanan Brest-Litovsk Barış Antlaşması¹⁸ ile Ukrayna’nın bağımsızlığını tanımış olan Almanya, Ukrayna’yı Bolşeviklerden temizlemek ve kendi uydusu konumunda olacak bir Ukrayna’yı kurabilmek için ülkeyi işgale başladı. 21 Mart’ta da bu işgal harekâtının Kırım’a kadar ilerletilmesi kararı alındı. Nitekim 19 Nisan 1918 tarihinde Alman ordusu Kırım’a girmeyi başlamış ve ay sonuna kadar Kırım’daki idareyi ele almıştır. Kırım Tatar Millî Kurultayı da 8 Mayıs
1918’de Alman askerî idaresi altında yeniden toplanabilme imkânı bulsa da millî bir hükümet teşkil etme girişimleri sonuçsuz kalmıştır. Çünkü Almanya, Kırım’da millî bir Kırım Tatar hükümeti kurulmasının değil,
burada muhtelif fraksiyonlardan müteşekkil bir hükümet kurulmasının kendileri için daha yararlı olacağını düşünmüşlerdi. Böylece bu
hükümet, Alman siyaseti tarafından yönetilebilecekti.¹⁹
Osmanlı Devleti bu dönemde Kırım’a fiili olarak bir yardımda bulunamadı. Çünkü bunu gerçekleştirebilecek güçten mahrumdu.
Nitekim bu görüşmeden yaklaşık altı ay sonra Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918’de İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalayarak I. Dünya Savaşı’ndan yenilgiyle çıktı. Bu vakanın tarihi bile Osmanlı Devleti’nin Nisan-Mayıs aylarında Kırım’a herhangi bir yardım yapamayacağının açık göstergelerinden biridir. Ayrıca Haziran 1918’de Alman askerî idaresi altında farklı halklardan müteşekkil bir Kırım hükümeti teşkil edilmişti. Hasan Sabri Ayvaz da Osmanlı Devleti nezdinde Kırım Tatar Millî Kurultayı’nın baş temsilcisi olarak girişimlerde bulunmuştur.
Almanya ile müttefik olmaları sebebiyle
Osmanlı Devleti’nin Kırım’da Kırım Tatar millî idaresinin kurulmasında yardımcı olabileceği düşüncesi hâkimdi. Fakat bu görüşmelerden sonra da Osmanlı Devleti’nden siyasî veya askerî olarak Kırım’a dair girişimlerde bulunması sağlanamamıştır.
Tüm bu sindirme politikaları 18 Mayıs 1944’te Kırım Tatarlarının sürgün edilmesi ile “yok etme” politikasına dönüştü. İlk Bolşevik işgalinden sonra yaşananlar da Sovyetler Birliği’nin Kırım Tatarları hakkında Bolşevikler ile aynı düşüncede olduğunu göstermektedir. Sovyetler Birliği’nin baskılarını bir adım daha ileriye götüren cesaret ise, Bolşeviklerin aksine bir halkı sürgün edebilecek askerî ve lojistik güce sahip olmasıydı.
1- Şubat İhtilali, Çar II. Nikolay’ın tahtan çekilmesine ve Duma’nın geçici hükûmeti kurmasına, Rusya’da iç savaşın başlamasına sebep olan devrimci bir siyasî harekettir.
İhtilalin kısa bir değerlendirmesi için bkz. George Vernadsky, Rusya Tarihi (İstanbul: Selenge Yayınları, 2011), 349-352
2- Nadir Devlet, 1917 Ekim İhtilâli ve Türk-Tatar Millet Meclisi (İstanbul: Ötüken Neşriyât, 1998), 72-73.
3- 1874’ten sonra Kırım Tatarları için kurulan özel bir alay olan Kırım Tatar Atlı Alayı, geleneksel bir önlem olarak Osmanlılara herhangi bir destek olma ihtimalini ortadan kaldırmak amacıyla Kırım dışında tutuluyordu. Cafer Seydahmet Kırımer, Bazı Hatıralar…184; Hakan Kırımlı, Osmanlı Devleti ve Kırım Türklerinin İstiklal Hareketleri (1917-1918)...36.
4- Nadir Devlet, Rusya Türklerinin Millî Mücadele Tarihi (1905-1917)(Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014), 272-273.
5- Bu kararnamede Lenin ve Stalin’in de imzası bulunmaktaydı. Bolşevik Rusya’daki milletler meselesi hakkında daha ayrıntılı bir değerlendirme için bkz. Cafer Seydahmet Kırımer, Rus Yayılmacılığının Tarihî Kökenleri (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı,
1997), 112-124.
6- Hakan Kırımlı, Osmanlı Devleti ve Kırım Türklerinin İstiklal Hareketleri (1917-1918)28.
7- Hakan Kırımlı, Osmanlı Devleti ve Kırım Türklerinin İstiklal Hareketleri
(1917-1918)...32-34; Osman Kemal Hatif, Gökbayrak Altında Millî Faaliyet…102-107.
8- Osman Kemal Hatif, “Kırım’da Bolşevik İstilâsı Tarihinden I,” Kırım Mecmuası 9, Ağustos 22, 1918, 161-163
9- Kırım Tatarlarının millî marşı
“Ant Etkenmen”in yazarı olan Numan Çelebi Cihan, bugün Kırım Tatarları tarafından
“antlı qurban” olarak anılmaktadır. Numan Çelebi Cihan’ın eserlerinin derlendiği ve onunla ilgili hatıraların yer aldığı derlemede çeşitli yerlerde Kırım Tatar millî hareketinin önemli isimleri tarafından “antlı şehit” olarak da anılmaktadır. Numan Çelebi Cihan, Ant Etkenmen (Köstence: Editura Europolis, 2001).
10- Hakan Kırımlı, Osmanlı Devleti ve Kırım Türklerinin İstiklal Hareketleri
(1917-1918)…34; Osman Kemal Hatif, Gökbayrak Altında Millî Faaliyet…108-109.
11- Şengül Hablemitoğlu ve Necip Hablemitoğlu, Şefika Gaspıralı ve Rusya’da Türk Kadın Hareketi (1893-1920)(İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 2004), 262.
12- Osman Kemal Hatif, “Kırım’da Bolşevik İstilâsı Tarihinden I”…163.
13- Hakan Kırımlı, Osmanlı Devleti ve Kırım Türklerinin İstiklal Hareketleri
(1917-1918)…34.
14- Nebi Kukuku’nun 8 Mart 1918 tarihini attığı hatıra notu için bkz. Nebi Kuku,
“Bir Kırımlı’nın Defter-i Hatıratından,” Kırım Mecmuası2, Mayıs 16, 1918, 34-35
15- Şevki Bektöre İstanbul’a döndüğünde Cafer Seydahmet ile görüşecek ve burada kurulacak cemiyette genel sekreter vazifesinde bulunacaktı. Alman ordusunun Mayıs 1918’te Kırım’a girmesinden sonra Alman idaresi altında tekrar toplanan Kırım Tatar Millî Kurultayı için tekrar Kırım’a döndü. Kırım’da Kızıllar ile Beyazların çatışmalarına şahit olan ve ikinci Bolşevik işgalini yaşayan Şevki Bektöre, 1932 senesinde Sovyetler Birliği tarafından tutuklanıp Sibirya’ya sürgün edilecek ve ancak 25 sene mucize bir şekilde ölüm kamplarında hayatta kalmayı başarabildikten sonra özgürlüğüne kavuşup Türkiye’ye dönebilecekti. Abdullah Battal
Taymas, “Kırımlı Şair Şevki Bektöre ve Eseri,” Türk Kültürü, sayı. 41 (1966), 486-492.
16- Şevki Bektöre’nin hatıratı için bkz. Saadet Bektöre, Volga Kızıl Akarken
(İstanbul: Eroğlu Matbaası, 1965), 5-6.
17- 53 Hakan Kırımlı, Osmanlı Devleti ve Kırım Türklerinin İstiklal Hareketleri
(1917-1918)…34-35.
18- 55 Osman Kemal Hatif, “Kırım’da Bolşevik İstilâsı Tarihinden II,” Kırım Mecmuası10, Eylül 05, 1918, 183-186.
International Crimes and History, 2018,
19- Almanya ve Rusya arasında imzalanan bu antlaşma ile Rusya, I. Dünya Savaşı’ndan çekildi. George Vernadsky, Rusya Tarihi…365-367.
20- Kırımlı, “Kırım: Rus İdaresi Dönemi”…463.
21- Hasan Sabri Ayvaz’ın İstanbul’a gelişi buradaki Kırım Tatarlarını da oldukça heyecanlandırmış ve daha gelişinden evvel Cafer Seydahmet’in kurulmasını teşvik ettiği Kırımlılar Cemiyet-i Hayriyyesi tarafından çıkarılan Kırım Mecmuası’nda bu vesile ile kısa bir biyografisi neşredilmiştir. “Hasan Sabri Bek Ayvazov,”Kırım Mecmuası 9, Ağustos 22, 1918, 169-170
Vuslat ümidi ile hasrete müptela geçermiş, ömür. Kahramanımız Bekir'in ömrü de, Macik isimli ineğinin danasını beklemekle geçer. Maciğin, Rum boğasına götürülmesi ile başlayan eser, Bolşevik rejiminin çizmeleri altında ezilen, Kırım Tatarlarının trajik dramı ile sonlanır.
Kırım Tatarlarının yurtlarından sürgün edilmesi, bu duygular, yalnızca yazara ait değil; benim, bu satırları okuyan nice, nice başka okurların...Katledilenler, kardeşlerimiz bizim!
Romanın son sayfasında, yazarın şu cümleleri hakikati noktalar.
" ' Tanrım! ' diyorum.
' Onlar da insan! Acı onlara! Kendileri gibi, başkalarının da insan olduklarına inandır
onları! '
Ötekiler, o hayvan gibi sürülüp götürülenler...
Onlar da insandı! "
Evet! Onlarda insandı. Zulm ve eziyeti reva görende bir insan, reva görülen de! Tükenip, bitmeyen bir acıdan başka kapasitesi olmayan, insanın trajik durumu.
Savaşlar, soykırımlar ve katliamlar!
Kimse anlamıyor, bu yıkımların insanlara neye mal olduğunu! Ya da anlamak istemiyor! Toprak için, mal- mülk için, namus ve kan davası için. Hep bir mazeret, hep bir bahane! Amaçlar farklı olsa da, sonuç hep aynı! Yitirilen bir can, adı da isimsiz kahraman!
İsmin ne önemi var, der, Shakespeare! İsimsiz de olsa, nihayetinde meçhule uğurlanan bir insan, değil mi?
Sahi! Kaç sessiz an, bir yaşam eder? Bekir'in sessiz feryadı, Enver'in gizli isyanı. Ayşe'nin sessizce gözlerinden akan yaşlar. Daha nicelerin sessizce ettiği dualar! Seyd Ali'ler, Çıfıt Levi'ler...
Sözcükler, boğazımda bir yumru. Patlamadan, yanıp duran bir hassasiyet. Seferis'in dediği gibi,
" Gidiyorum beni götürdüğü yere, gözlerim kapalı. "
Bu cümleyi yazarken, Susanna Tamaro'nun
" Yüreğinin götürdüğü yere git! " cümlesi doluyor, zihnime!
Neden, hep yazmak eylemi içinde olduğu zaman insan, yüreğinin götürdüğü yere gitmek ister? Yüzeysellikten ve sahtecilikten boğulduğu için mi! O yüzden mi, yüreğimizin sesine kulak verme ihtiyacı hissederiz, zaman zaman da olsa!
Yüreğimde tanımlanamaz bir hüznün yarattığı, derin bir keder hissediyorum. Bana bu duyguları hissettiren bir yazarın, daha bana anlatacak çok şeyi olduğuna eminim. Cengiz Dağcı'nın kalemi karşısında, derinden sarsıldım. Öyle ki, tabiata ait unsurları betimlediği satırları okurken, hayran kaldım. Kişisel tasvirler, muhteşem. Seferis den sonra okumaktan zevk aldığım bir yazar oldu, Cengiz Dağcı. Gerek mizah anlayışı, gerek lisanı ile bir satır öncesinde tebessüm ettirirken, bir satır sonrasında derin bir yeise kapılıyorsunuz.
Geçmişimizin, gerçeğimizin bir parçası olan esere bir şans vermeniz dileğiyle!...
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder